भारतीय इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांचा विचार केवळ एका काळापुरता मर्यादित राहत नाही; तर तो पुढील अनेक पिढ्यांच्या वैचारिक प्रवासाला दिशा देत राहतो. स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे असेच एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होय. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात क्रांतिकारक, राष्ट्रवादी साहित्यिक, इतिहासकार, समाजसुधारक, तत्त्वचिंतक आणि विज्ञाननिष्ठ विचारवंत अशा अनेक भूमिका एकत्रितपणे दिसतात. म्हणूनच सावरकरांचा अभ्यास हा केवळ एका ऐतिहासिक व्यक्तीचा अभ्यास नसून आधुनिक भारताच्या राष्ट्रचिंतनाचा, सामाजिक परिवर्तनाचा आणि वैचारिक संघर्षाचा अभ्यास आहे. आजच्या काळात सावरकरांविषयी प्रखर समर्थन आणि तीव्र विरोध अशी दोन्ही टोकाची मते दिसतात. परंतु कोणत्याही महान व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन भावनिक प्रतिक्रियांवर नव्हे, तर अभ्यासपूर्ण आणि चिकित्सक दृष्टीकोनातून व्हायला हवे. “सावरकर का अभ्यासावे?” या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना त्यांच्या जीवनातील घटनांचा, विचारसरणीचा आणि त्यांच्या कार्याच्या दीर्घकालीन परिणामांचा वस्तुनिष्ठ विचार करणे आवश्यक ठरते.
● राष्ट्रभक्तीचा जाज्वल्य आदर्श
सावरकरांचा जन्म २८ मे १८८३ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील भगूर येथे झाला. त्यांचे बालपण हे वैयक्तिक दुःख, सामाजिक अस्थिरता आणि राष्ट्रीय गुलामगिरी यांच्या छायेत गेले. प्लेगच्या साथीत आई-वडिलांचे निधन, देशावरची परकीय सत्ता आणि समाजातील दुही यांचा त्यांच्या मनावर खोल परिणाम झाला. बालपणापासूनच त्यांनी देशभक्तीला जीवनाचे ध्येय मानले. त्यांनी स्थापन केलेला “मित्रमेळा” हा केवळ युवकांचा गट नव्हता; तर तो राष्ट्रजागृतीचा प्रारंभ होता. पुढे “अभिनव भारत” या संघटनेच्या माध्यमातून त्यांनी तरुणांना संघटित करून स्वातंत्र्यलढ्याला नवे स्वरूप दिले. त्यांच्या दृष्टीने स्वातंत्र्य ही भीक नव्हती, तर ती शौर्याने मिळवायची गोष्ट होती. म्हणूनच त्यांनी सशस्त्र क्रांतीचे समर्थन केले. सावरकरांचा अभ्यास करणे महत्त्वाचे वाटते कारण त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला मानसिक धैर्य दिले. गुलामगिरी ही केवळ राजकीय स्थिती नसून मानसिक अवस्थाही असते, हे त्यांनी ओळखले होते. त्यामुळे त्यांनी सर्वप्रथम भारतीयांच्या मनात स्वाभिमान आणि राष्ट्राभिमान जागवण्याचा प्रयत्न केला.
● १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धाचे पुनर्मूल्यांकन
सावरकरांचे “१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर” हे पुस्तक भारतीय इतिहासलेखनातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते. ब्रिटिश इतिहासकारांनी १८५७ च्या संघर्षाला “शिपायांचे बंड” म्हणून संबोधले होते; परंतु सावरकरांनी त्याला “भारतीय स्वातंत्र्याचे पहिले युद्ध” असे म्हटले. हा केवळ शब्दांचा बदल नव्हता, तर इतिहासाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनातील आमूलाग्र परिवर्तन होते. इतिहास हा केवळ घटनांचा संच नसतो; तो राष्ट्रीय आत्मभान घडवणारा घटक असतो. सावरकरांनी इतिहासाला राष्ट्रनिर्मितीचे साधन मानले. त्यामुळे त्यांचा अभ्यास करताना आपण इतिहासाच्या राजकारणाचाही अभ्यास करतो. आजच्या काळातही इतिहासाभोवती अनेक वैचारिक संघर्ष दिसतात. अशा वेळी सावरकरांचा इतिहासदृष्टिकोन समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते.
● त्याग, संघर्ष आणि मानसिक सामर्थ्य
सावरकरांच्या जीवनातील सर्वात प्रभावी घटना म्हणजे त्यांना झालेली काळ्या पाण्याची शिक्षा. दोन जन्मठेपांची शिक्षा सुनावून त्यांना अंदमानच्या सेल्युलर तुरुंगात पाठविण्यात आले. त्या तुरुंगातील अमानुष छळ, एकाकीपणा आणि कठोर श्रम यांचा सामना करतानाही त्यांनी मनोधैर्य सोडले नाही. तेथे त्यांनी कविता रचल्या, लेखन केले आणि कैद्यांमध्ये राष्ट्रभावना जागवली. कागद-पेन नसताना भिंतींवर खिळ्याने कविता कोरणारा हा मनस्वी साहित्यिक होता. या संघर्षातून सावरकरांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ क्रांतिकारक म्हणून नव्हे, तर अदम्य मानसिक शक्तीच्या प्रतीक म्हणून उभे राहते. आजच्या काळात तरुण पिढी अनेक मानसिक, सामाजिक आणि स्पर्धात्मक ताणतणावांना सामोरी जात आहे. अशा वेळी संकटांशी झुंज देणारे सावरकरांचे जीवन प्रेरणादायी ठरते. त्यांनी परिस्थितीसमोर शरणागती पत्करली नाही; उलट संघर्षातून स्वतःची नवी ओळख निर्माण केली.
● सामाजिक सुधारक म्हणून सावरकर
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या जीवन चरित्राचा अभ्यास केला तर आपल्याला एक बाब लक्षात येते, ती म्हणजे युवावस्थेत असल्यापासूनच सावरकर अतिशय बुद्धिप्रामाण्यवादी व विज्ञाननिष्ठ विचारांचे होते. अगदी लहानपणीपासूनच त्यांना समाजातील विषमता नकोशी वाटत असे. तत्कालीन समाजातील विधवांच्या स्थितीवर त्यांनी कविता रचली होती. यावरून सावरकर सुरवातीपासूनच सामाजिक सुधारणेचे समर्थक होते, ही बाब आपल्या लक्षात येऊ शकते. नंतर त्यांनी अनेक वर्षे क्रांतिकार्य केले परंतु तेव्हा सुद्धा सावरकर सर्व स्तरातील लोकांना जागृत करून देशकार्यासाठी प्रेरणा देत होते. अंदमानात कैदेत असतांना जेव्हा त्यांच्या लक्षात आले की हिंदू लोकांच्या धर्मभोळेपणाचा फायदा घेऊन त्यांचे मानसिक खच्चीकरण करणे सुरु आहे. तेव्हा त्यांनी कारागृहातील कैद्यांना शिक्षण द्यायला सुरवात केली. कारागृहातील कैद्यांना चांगले अन्न मिळावे म्हणून सावरकरांनी अंदमानातील कारागृहात चळवळ उभी केली.
अंदमानातून सुटका झाल्यावर जेव्हा सावरकर रत्नागिरीत नजर कैदेत होते, तेव्हा सुद्धा त्यांनी हिंदू समाज संघटित करण्यासाठी विविध चळवळी चालविल्या. हिंदू धर्मात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी सावरकरांनी धर्मचिकित्सा करायला सुरुवात केली. जातिभेद निर्मूलन करतांना त्यांनी अंतरजातीय विवाह घडवून आणलेत, सहभोजनाच्या पंगती बसविल्या. १९३९ साली संपन्न झालेल्या एका दलित परिषदेत सावरकरांनी 'अस्पृश्य' शब्दाऐवजी 'पूर्वास्पृश्य' हा शब्द वापरण्यावर जोर दिला. विभागलेल्या हिंदू समाजला एकत्रित करतांना आणि जातिभेदावर टीका करतांना त्यांनी सात बेड्या (वेदोक्तबंदी, व्यवसायबंदी, स्पर्शबंदी, सिंधुबंदी, शुद्धिबंदी, रोटीबंदी, बेटीबंदी) मोडायला सांगितले.
याशिवाय त्यांनी अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश मिळायला हवा म्हणून चळवळ सुरु केली. रत्नागिरीमध्ये सर्व जातीतील लोकांसाठी खुले असणारे 'पतितपावन मंदिर' उभारले. सावरकरांच्या प्रयत्नांमुळे शिरगावातील हनुमान मंदिर व रत्नागिरीतील विठ्ठल मंदिरामध्ये अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला. सावरकरांनी डॉ. बाबसाहेब आंबेडकरांच्या महाडच्या चवदार तळ्याच्या लढ्याला जाहीर पाठिंबा दिला होता. सावरकरांचे अस्पृश्यता निवारणाचे व जातिभेद उच्चाटनाचे कार्य पाहून महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कौतुक करून सावरकरांना माझे उरलेले आयुष्य द्यावे, अशी प्रार्थना केली. माझे अपुरे कार्य हाच वीर पूर्ण करेल, अशी अपेक्षा व्यक्त केली होती. त्यामुळे सर्व विश्वाला सावरकर एक क्रांतिकारक म्हणून परिचित असले तरी ते एक थोर समाजसुधारक होते, हे सत्य नाकारून चालणार नाही. आजही भारतीय समाज जातीय विभाजनाच्या समस्येतून पूर्णपणे मुक्त झालेला नाही. त्यामुळे सामाजिक समतेबाबत सावरकरांनी मांडलेले विचार आजही महत्त्वपूर्ण वाटतात. समाजाची एकता ही राष्ट्रशक्तीची पूर्वअट आहे, हा त्यांचा विचार आजच्या भारतासाठीही लागू पडतो.
● विज्ञाननिष्ठ विचारांची आवश्यकता
सावरकरांचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची विज्ञाननिष्ठ वृत्ती. त्यांनी अंधश्रद्धा, अवैज्ञानिक परंपरा आणि कर्मकांड यांच्यावर कठोर टीका केली. “गोपालन हवे, गोपूजन नव्हे” या विधानातून त्यांनी उपयुक्तता आणि विवेक यांना महत्त्व दिले. त्यांनी यंत्रयुगाचे समर्थन केले आणि औद्योगिकीकरण हे राष्ट्राच्या प्रगतीसाठी आवश्यक असल्याचे सांगितले. त्यांच्या मते, विज्ञानाशिवाय समाजाची प्रगती शक्य नाही. धर्म, परंपरा आणि संस्कृती यांकडेही त्यांनी तर्कशुद्ध दृष्टीने पाहिले. आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विज्ञान-तंत्रज्ञान आणि माहितीक्रांतीच्या युगात विवेकनिष्ठ विचारांची गरज अधिक वाढली आहे. दुसरीकडे अंधश्रद्धा, अफवा आणि धार्मिक अतिरेकी विचारसरणीही वाढताना दिसते. अशा परिस्थितीत सावरकरांचा विज्ञाननिष्ठ दृष्टिकोन अत्यंत प्रसंगिक ठरतो.
● हिंदुत्व : एक वैचारिक चर्चा
विनायक दामोदर सावरकर यांनी मांडलेले हिंदुत्व हे केवळ धार्मिक संकल्पना नसून भारतीय राष्ट्र, संस्कृती आणि सामाजिक संघटन यांविषयीचे व्यापक चिंतन होते. सावरकरांनी “हिंदुत्व” या ग्रंथातून हिंदू समाजाला सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय पातळीवर एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते हिंदुत्व हे धर्मापेक्षा सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक होते. भारत ही ज्याची पितृभूमी आणि पुण्यभूमी आहे तो हिंदू, अशी त्यांनी हिंदूची व्याख्या केली. ब्रिटिशांची फोडा आणि राज्य करा ही नीती, वाढती धार्मिक विभागणी आणि राष्ट्रीय अस्मितेचा प्रश्न या पार्श्वभूमीवर त्यांनी हिंदू समाजाच्या संघटनावर भर दिला. त्यामुळे त्यांच्या हिंदुत्वामध्ये राष्ट्रवाद, स्वाभिमान आणि सांस्कृतिक एकात्मता यांचा स्पष्टपणे प्रत्यय येतो.
सावरकरांचे हिंदुत्व पारंपरिक धार्मिक कट्टरतेपेक्षा वेगळे होते. ते विज्ञाननिष्ठ, बुद्धिवादी आणि सामाजिक सुधारणांचे समर्थक होते. त्यांनी अस्पृश्यता, जातिभेद आणि अंधश्रद्धा यांना हिंदू समाजाच्या प्रगतीतील अडथळे मानले. म्हणूनच त्यांनी सहभोजन, मंदिरप्रवेश आणि आंतरजातीय विवाह यांचे समर्थन केले. त्यांच्या मते, समाजात अंतर्गत एकता आणि स्वाभिमान निर्माण झाल्याशिवाय राष्ट्र बलवान होऊ शकत नाही. “हिंदूंचे सैनिकीकरण” ही त्यांची संकल्पना देखील समाजात शौर्य, संघटन आणि राष्ट्रीय सुरक्षा यांची जाणीव निर्माण करण्याशी संबंधित होती. त्यामुळे सावरकरांचे हिंदुत्व हे केवळ धार्मिक अभिव्यक्ती नसून सामाजिक आणि राजकीय संघटनाचे तत्त्वज्ञान म्हणून समोर येते.
तथापि, सावरकरांच्या हिंदुत्वावर अनेक टीका आणि वादही झाले आहेत. त्यांच्या “पितृभूमी आणि पुण्यभूमी” या संकल्पनेमुळे भारतीय राष्ट्रवादाच्या स्वरूपाबाबत प्रश्न उपस्थित झाले. काही विचारवंतांच्या मते, भारताच्या बहुधार्मिक आणि बहुसांस्कृतिक स्वरूपाशी ही संकल्पना पूर्णपणे सुसंगत नाही; तर समर्थकांच्या मते ती भारतीय सांस्कृतिक आत्मभानाची अभिव्यक्ती आहे. आजच्या भारतात राष्ट्रवाद, सांस्कृतिक ओळख आणि धर्मनिरपेक्षता या विषयांवर चर्चा होत असताना सावरकरांचे हिंदुत्व पुन्हा चर्चेत येते. त्यामुळे त्यांच्या विचारांकडे आंधळ्या समर्थनाने किंवा विरोधाने न पाहता चिकित्सक आणि अभ्यासपूर्ण दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. सावरकरांचे हिंदुत्व समजून घेणे म्हणजे आधुनिक भारतातील राष्ट्रवाद, सामाजिक संघटन आणि सांस्कृतिक राजकारण यांचा सखोल अभ्यास करणे होय. त्यामुळे सावरकरांचा अभ्यास हा आंधळ्या गौरवासाठी किंवा नकारासाठी नव्हे, तर चिकित्सक समज विकसित करण्यासाठी व्हायला हवा.
● साहित्य आणि सांस्कृतिक योगदान
सावरकर हे प्रभावी साहित्यिक, इतिहासलेखक, कवी, नाटककार, भाषाशुद्धीचे पुरस्कर्ते आणि सांस्कृतिक विचारवंतही होते. त्यांच्या साहित्यामध्ये राष्ट्रप्रेम, स्वातंत्र्याची तळमळ, सामाजिक सुधारणा, विज्ञाननिष्ठता आणि सांस्कृतिक आत्मभान यांचा प्रभावी संगम दिसून येतो. म्हणूनच सावरकरांचे साहित्यिक आणि सांस्कृतिक योगदान हा आधुनिक मराठी साहित्य आणि भारतीय राष्ट्रचिंतनाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा विषय ठरतो. सावरकरांच्या साहित्यनिर्मितीमागे केवळ कलात्मक अभिव्यक्तीचा हेतू नव्हता; तर समाजजागृती आणि राष्ट्रनिर्मितीचे व्यापक ध्येय होते. त्यांनी साहित्याला परिवर्तनाचे प्रभावी साधन मानले. त्यांच्या कवितांमध्ये राष्ट्रभक्तीचा जाज्वल्य स्वर दिसून येतो. “ने मजसी ने परत मातृभूमीला” सारख्या कवितांमध्ये मातृभूमीविषयीचे उत्कट प्रेम, गुलामगिरीची वेदना आणि स्वातंत्र्याची आस तीव्रतेने व्यक्त होते. त्यांच्या कवितेत भावनात्मकता असली तरी ती केवळ वैयक्तिक भावना नसून राष्ट्रीय चेतनेची अभिव्यक्ती आहे. तुरुंगातील अमानुष परिस्थितीतही त्यांनी कविता रचल्या, हे त्यांच्या साहित्यिक जिद्दीचे प्रतीक आहे.
सावरकरांचे सांस्कृतिक योगदानही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांनी मराठी भाषाशुद्धीसाठी मोठे कार्य केले. परकीय शब्दांच्या ऐवजी मराठी प्रतिशब्द वापरण्याचा आग्रह त्यांनी धरला. भाषा ही संस्कृतीची ओळख आहे, असे त्यांचे मत होते. त्यांनी अनेक नवीन मराठी शब्द रूढ करण्याचा प्रयत्न केला. जागतिकीकरणाच्या काळात स्थानिक भाषा आणि सांस्कृतिक ओळख जपण्याचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होत असताना सावरकरांचे भाषाशुद्धीचे कार्य विशेष महत्त्वाचे वाटते. आजच्या काळात सावरकरांचे साहित्य आणि सांस्कृतिक कार्य नव्या संदर्भात महत्त्वाचे वाटते. विज्ञाननिष्ठता, सामाजिक समता, राष्ट्रभक्ती आणि सांस्कृतिक आत्मभान या मूल्यांची आवश्यकता आजही तितकीच आहे. त्यांच्या लेखनातून युवकांना ध्येयवाद, संघर्षशीलता आणि राष्ट्रनिष्ठा यांची प्रेरणा मिळते. त्यांचे साहित्य केवळ ऐतिहासिक दस्तऐवज नसून वैचारिक चिंतनाची प्रेरणाही आहे.
● वर्तमानातील प्रसंगिकता
आज भारतासमोर अनेक आव्हाने आहेत — सामाजिक ध्रुवीकरण, धार्मिक तणाव, विज्ञानविरोधी प्रवृत्ती, राष्ट्रीय सुरक्षेचे प्रश्न आणि सांस्कृतिक ओळखीचे संघर्ष. या सर्व प्रश्नांवर सावरकरांनी कधीकाळी विचार मांडले होते. त्यांच्या जीवनातून धैर्य, त्याग आणि राष्ट्रनिष्ठा शिकता येते. त्यांच्या सामाजिक विचारांतून समता आणि संघटनाचे महत्त्व समजते. त्यांच्या विज्ञाननिष्ठतेतून विवेकाचा संदेश मिळतो. त्यांच्या साहित्यामधून प्रेरणा मिळते. म्हणूनच सावरकरांचा अभ्यास हा केवळ इतिहासाचा विषय राहत नाही, तर वर्तमान समजून घेण्याचे साधन बनतो.
सावरकर हे भारतीय इतिहासातील अत्यंत गुंतागुंतीचे, प्रभावी आणि बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांच्याकडे केवळ एका राजकीय चष्म्यातून पाहणे योग्य ठरत नाही. त्यांचे जीवन म्हणजे राष्ट्रभक्तीचा जाज्वल्य आदर्श, सामाजिक सुधारणेचा संघर्ष, विज्ञाननिष्ठतेचा पुरस्कार आणि वैचारिक धैर्याचा इतिहास होय. “सावरकर का अभ्यासावे?” या प्रश्नाचे उत्तर असे देता येईल की, भारतीय राष्ट्रवाद, सामाजिक परिवर्तन, आधुनिकता, विज्ञाननिष्ठ विचार आणि सांस्कृतिक आत्मभान यांचा सखोल अभ्यास करायचा असेल, तर सावरकरांना समजून घेणे अपरिहार्य आहे. त्यांच्याशी पूर्ण सहमती असो वा मतभेद, परंतु त्यांना न अभ्यासता आधुनिक भारताचा वैचारिक इतिहास पूर्णपणे समजणे कठीण आहे.
© गंधार कुलकर्णी ९१५८४१६९९८
