अभंग

मंत्राने होतसे । वाणीची शुद्धता ।
जीवा सुखविणे । श्रेष्ठ भक्ती ।।

आत्मज्ञान असे । जीवनाचे ज्ञान ।
मिळवूनी त्यास । संतोषावे ।।

समाजाची सेवा । राष्ट्रासाठी कार्य ।
जगाचा उद्धार । कर्म खरे ।।

सांगतो गंधार । विसरावे भेद ।
जपावी सर्वांनी । मानवता ।।

© गंधार कुलकर्णी
दि. २२ एप्रिल २०२०

परिवर्तन

ते तर जीवन नव्हतेच
जे मी जगत होतो
व्यक्त होण्या आधीच
शब्द मी गिळत होतो

न कधी आसवे आले
न मन मोकळे झाले
निर्जीव दगडा प्रमाणे
मीच मला भासत होतो

कधी निखळ हसलो नाही
मित्रांसोबत बसलो नाही
विचारांत अडकून एकटा
स्वतःशीच बोलत होतो

आज मी बाहेर निघालो
वाऱ्यासवे थोडा झुंजलो
सूर्याच्या किरणांना आता
त्वचेवर मी पाळत होतो

दुनियेला सोडून आलो
प्रश्नांना गाढून आलो
स्वतःला ओळखून मी
स्वतःसाठी जगत होतो

© गंधार कुलकर्णी
दि. १७ एप्रिल २०२०

बोलका रंगमंच

दरवाज्याची उघडझाप झाली
मृत आशांना जाग फक्त आली
कोणीच न राहता आता वाली
व्याकुळ रंगमंच जाहला खाली

आशेचा किरण मावळून
गवाक्षावर रातपक्षी बसून
अंधारमय अंत:करणावर हसून
जातो एकांतात सोबत करून

उधळी मज पोखरते दिवसरात
लिलावी बोली रूतते वक्षात
एकटा पडलो वर्तमानी तमात
म्हणून जातो भूतकाळी उजेडात

तिथे नटसम्राट मज भेटला,
रायगडही जागा झाला,
मी सांगितले मेघदूताला
महत्व माझे सांग या जगाला

नाही मी मंच फक्त लाकडाचा
संचय मी अनेक कला-गुणांचा
आरसा असे मानवी जीवनाचा
आधार अनेकांच्या भावनांचा

इथे मी घडविले आहे नटांना
हसविले-रडविले प्रेक्षकांना
जगविले आहे संस्कृतिंना
सांभाळले आहे गत स्मृतींना

मुठ्ठीत घेऊनी संपूर्ण विश्वाला
आणिले भूमीवर चंद्र सूर्याला
चिडून मंच बोलला पडद्याला
"अजूनही जीवन आहे रंगमंचाला"

© गंधार कुलकर्णी

आसवांचे समीक्षण

महत्वपूर्ण असतात ही आसवे.
कारणांच्या श्रृंखलेसह गळणारे.
त्यामागे असते एखाद्याच्या भूकेची तळमळ.
त्याच आसवांनी शमवलेली तहान.
शरीरावरील जखमांची वेदना आणि अंत:करणाच्या
घावातुन उत्पन्न होणारी ज्वाळा.
भविष्याकडे डोळे वटारून पाहणारी चिंता,
अस्तित्वावर हसणारे प्रश्न आणि मनाला लागलेले न्यूनगंडाचे ग्रहण.
या नकारात्मक कारणांच्या श्रृंखला तुटल्यावर सुद्धा,
सावली प्रमाणे मानवा सोबत असतात ही आसवे.

© गंधार कुळकर्णी

पावन

मारू सैतान सारे
झेलू बाणांचे तारे
घेऊ शपथ शिवाची
घोडखिंड लढवा रे

ऋण फेडाया मातेचे
हाती तलवार घ्या रे
वाचविण्या या धर्माला
म्लेंच्छावर तुटून पडा रे

झाले भगदाड जिवाला
त्यात शिवराय पाहा रे
रक्ताचे सिंचन करूनी
त्यात स्वराज्य उगवा रे

संपली जरी ही शक्ती
लढतो बाजी कसा रे ?
शब्द दिला शिवबाला
तो फक्त आता पाळा रे

गाठला गड शिवबानी
तोफांचे झाले इशारे
कोसळून बाजी खिंडीत
पावन होवून गेला रे

© गंधार कुलकर्णी

सती

पहा पहाट झाली
अंधार जीणे माझे
माझे सखे सोयरे
वाटेत उभे सारे

आधी तयार झाली
फसण्यास या संसारे
आता तयार होते
पाहण्यास मृत्यू या रे

होते जे स्वप्न माझे
राहिले स्वप्न तेचं
आता आसवे फक्त
दुःखात वाहणारे

स्त्रीचा जन्म माझा
यातनांचाच सारा
विचित्र हे जीवन
अचानक संपणारे

थांबेल आता श्वास
तुटतील सर्व नाते
मी सती निघाली
ते समोर निखारे

© गंधार कुलकर्णी

आधारस्तंभ

माझे आजोबा दादासाहेब तारे हयात असतांना त्यांच्यावर लिहिलेली ही माझी कविता...

आधारस्तंभ

सात वार ते सात घरी

सात घरचे कामं करी

लहान वय होते जरी

भलीमोठी जबाबदारी

न सुटली साथ घराची

न सोडला मार्ग ध्येयाचा

गरज होती शिक्षणाची

प्रश्न होता तो पोटाचा

ज्ञानाची तपश्चर्या करून

परदेशाचे भ्रमण झाले

अभ्यासाची सोय करून

डुबणाऱ्यांना दादांनी तारले

मित्र गेले पण मैत्री नाही

बळ गेले पण इच्छा नाही

दादांच्या या एकांततेवर

आज आहे का उपाय काही ?

संस्थेला आज गरज तुमची

वाडा रोज प्रतीक्षा करतो

आधारस्तंभ हा आपुला आता 

आपणास थोडा आधार मागतो

© गंधार कुलकर्णी

वक्त आया है...

वक्त आया है फिर से
गोलियोसे बात करने का
वक्त आया है फिर से
मारके वापिस आने का

वक्त आया है फिर से
जान की बाज़ी लगाने का
वक्त आया है फिर से
कायरो को काट खाने का

वक्त आया है फिर से
लहूमें हथियार भिगाने का
वक्त आया है फिर से
शहीदों का बदला लेने का

वक्त आया है फिर से
इंसानो को बाग़ी बनने का
वक्त आया है फिर से
उनकी नींद उडाने का

वक्त आया है फिर से
तिरंगे की शान बचाने का
वक्त आया है फिर से
वहा तिरंगा लहराने का

© गंधार कुलकर्णी

मशाल

रोज हसण्याची मागणी तुझी
व्यथा माझी कशी सांगू तुला
आसवे ही माझी व्यर्थ नाही पण
बाजार दुःखाचा मी मांडू कशाला

तेच ते चेहरे दिसतात रोजच
उरात तीच वीज कडकडते
योग्य वेळेची प्रतीक्षा मला
आता हा राग नासवू कशाला

जीवन जणू हे शतरंज झाले
मी पण वेडा राजा खेळलो
माझाच प्यादा मात देऊन गेला
विरोधी वजीर मी मारू कशाला

माझे चालले रोज मलाच सावरणे
तुझ्या डोळ्यातले पाणी पुसू कसे मी
धीर देणारे शब्दच घाव देऊन गेले
समजुतीचे शब्द आता मागू कशाला

परत निघेल मिटविण्यास अंधार सारा
परत एकदा लावेल मी समुद्रात ज्वाळा
माझी मशाल ही सरणातल्या लाकडाची
चुलीतल्या काड्यांना मी घाबरू कशाला

© गंधार कुलकर्णी

गाविलगड हा विदर्भातील अतिशय प्राचीन किल्ला असून अत्यंत समृद्ध व उच्च दर्जाच्या इतिहासाचा साक्षीदार आहे. पण या किल्ल्याला इतिहासात जसे पाहिजे तसे महत्व मिळाले नाही. समाजातील एखाद्या उपेक्षित घटकाप्रमाणे या किल्ल्याची दशा झाली आहे. 'उपेक्षिताचे अंतरंग' या माझ्या कवितेत गाविलगड स्वतः आपला इतिहास सांगत आहे, अशी कल्पना करून मी ही कविता लिहिली आहे.

उपेक्षिताचे अंतरंग 

चहुकडे प्रचंड हा सातपुडा पसरला 

प्राचीन वैभवाचा रंग माझा ओसरला

पांडवांच्या पावलांनी पवित्र झालेला

वऱ्हाडाचा कधी मुकुटमणी ठरलेला

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - १

वाजती ढोल नगाडे साऱ्या गडात 

मी राहात होतो तेव्हा राजथाटात 

सजायचो कसा मी पूर्ण या पर्वतात 

पण सध्या गडासाठी वेळ कोणाला ?

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - २

कधी येथे यादवी होती माजली

कधी सुल्तानी फिरल्या तलवारी

कधी सत्ता गवळी राजांनी केली

आज वीरांची वाट माझ्या द्वाराला 

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - ३ 

मोगल आले कापत वेगाची धार 

गड विजयाचा एकच होता निर्धार

मी मोगलांचा जाहलो होउनी करार

आज मी शोधतो इमाद,अकबराला

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - ४

कधी स्मरतो मला छत्रपतींचा मराठा 

कधी गुंजतात इथे घोड्यांच्या टापा

कधी मी नाहतो सुरात तुतारीच्या

मला वाचविणारा मावळा कुठे गेला ? 

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - ५

अचानक आवाज गर्जला तोफांचा 

बारूद बरसले बंदुकातून इंग्रजांच्या

फितुरी हाच दोष ठरला नवाबाचा

म्हणूनीच तयांनी गड हा जिंकला

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - ६

आज कधी विजांच्या तलवारी चालतात 

कधी पावसाचे बाण गगनातून बरसतात 

माझे अस्तित्व सुद्धा लागले झिजायला 

सांग कधी विराम भेटणार या युद्धाला 

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - ७

मी पाहिले हात इतिहास घडविणारे

मी पाहिले हात इतिहासाला शोधणारे

पण हात कुठे आहेत इतिहास जपणारे ?

त्या हातांचीच प्रतीक्षा या उपेक्षिताला  

गाविलगड आता एकटाच रे उरला  - ८

© गंधार कुलकर्णी.